Domenicali và giải Global Citizen: Khi F1 đổi đường đua lấy sân khấu quyền lực mềm

Đêm ấy tại New York, giữa tuần lễ Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, Keanu Reeves bước ra trước khán phòng để giới thiệu người được vinh danh. Không có động cơ nào gầm lên. Không có đèn đỏ nào vụt tắt trước mũi xe. Chỉ có một hàng ghế khán giả gồm tổng thống, thủ tướng và vài gương mặt điện ảnh, cùng một người đàn ông Ý mặc vest đang được gọi tên như một công dân toàn cầu của năm.

Tôi tua lại đoạn video ấy mười một lần trong hai đêm. Lần đầu để nghe bài phát biểu. Mười lần sau để đọc những gì vắng mặt trong khung hình. Không bảng thời gian. Không sơ đồ lốp. Không một mét đường đua. Vậy mà đây có thể là sự kiện đáng chú ý nhất tuần này, không vì nó nói về tốc độ, mà vì nó nói về việc một giải đua muốn được nhìn nhận ra sao.

Khi một môn thể thao ngừng đo bằng giây và bắt đầu đo bằng tư cách công dân, thước đo của người phân tích cũng phải đổi. Mọi sơ đồ chiến thuật đều bắt đầu từ một đường kẻ tay run trên PowerPoint, và đêm nay đường kẻ đó không nối hai điểm phanh, mà nối một đường đua với một tổ chức toàn cầu.

Người được vinh danh là Stefano Domenicali, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc điều hành của Formula 1. Giải thưởng mang tên Global Citizen Awards, do Atlantic Council — một tổ chức nghiên cứu địa chính trị có trụ sở tại Washington — trao tặng. Thời điểm và địa điểm của buổi lễ trùng với tuần lễ Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, khi giới tinh hoa chính trị, tài chính và truyền thông thế giới dồn về New York.

Danh sách những người được vinh danh cùng Domenicali nói lên nhiều điều. Có Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb. Có Thủ tướng Australia Anthony Albanese. Có nữ diễn viên Cynthia Erivo. Ba người đứng cạnh một CEO thể thao trong cùng một nghi thức, và cách sắp đặt ấy là một tuyên bố không lời: F1 muốn được xếp vào cùng hạng mục với các quốc gia và các biểu tượng văn hóa, chứ không phải với các giải đua khác.

Phần trình chiếu chúc mừng cũng được dàn dựng kỹ. Brad Pitt — người đóng vai chính trong phim về F1 — gửi lời chúc. Jannik Sinner, tay vợt giành Grand Slam, xuất hiện. Hoàng thân Albert II của Monaco cũng góp mặt. Đây là một bức tranh xuyên ngành: điện ảnh, quần vợt và giới quý tộc châu Âu, tất cả đứng quanh một người điều hành giải đua xe.

Cần phân biệt rõ vai trò. Domenicali lãnh đạo Formula One Management, tức nhánh thương mại nắm bản quyền khai thác giải đấu dưới trướng Liberty Media. Ông không phải quan chức quản lý thể thao của FIA. Sự vinh danh này thuộc về nhánh thương mại, không thuộc về nhánh điều hành luật lệ. Và bên trao giải là một tổ chức địa chính trị, không phải một liên đoàn thể thao. Ngay từ cấu trúc, sự kiện này đã nằm ngoài sân đấu.

Điều đáng phân tích nằm ở chỗ F1 đang tự định nghĩa lại đấu trường của mình. Nếu đọc danh sách những người được vinh danh như một bảng dữ liệu, ta thấy ngay một điều bất thường: không có bất kỳ giải đua nào khác trong khung hình. Không WEC, không Formula E, không MotoGP, không IndyCar. Đối thủ so sánh của F1 trong đêm ấy là các quốc gia và các ngôi sao văn hóa, chứ không phải những giải thể thao cơ giới cùng ngành. Đây là một lựa chọn có chủ đích về cách khoanh vùng đối thủ.

Tôi vẽ lại sự kiện này thành một sơ đồ ba tầng, theo thói quen hình học hóa mọi thứ mà tôi mang theo từ những năm tháng phân tích bóng đá. Tầng trên cùng là nhóm định chế văn hóa toàn cầu — nơi các quốc gia, tổ chức phi chính phủ và biểu tượng điện ảnh ngự trị. Tầng giữa là nhóm tài sản thể thao tinh hoa, gồm quần vợt, bóng bầu dục Mỹ, Olympic. Tầng dưới là các giải đua cơ giới. F1 đang đặt móng để nhảy từ tầng dưới lên tầng trên, và giải thưởng này là một nấc thang của cú nhảy ấy.

Sự dịch chuyển đó không diễn ra trong một đêm. Nó là kết quả của một chiến lược thương mại đã chạy nhiều năm. Hãy nhớ lại lộ trình tài trợ của F1. Giai đoạn đầu là thuốc lá. Sau đó là ngân hàng và dịch vụ tài chính. Tiếp theo là tiền mã hóa. Gần đây là công nghệ và di chuyển đô thị. Mỗi làn sóng tài trợ phản ánh một tầng lớp khán giả và một tuyên bố về giá trị. Việc một CEO của F1 đứng chung sân khấu với các nguyên thủ quốc gia mở ra khả năng cho một làn sóng mới: các tổ chức định chế chính thống, vốn trước đây e dè với một môn thể thao bị coi là ồn ào và gắn với tài trợ độc hại.

Dữ liệu tự tôi thu thập trong ba năm theo dõi F1 cho thị trường Anh cho thấy một mô thức rõ ràng. Các thông báo tài trợ lớn thường xuất hiện theo cụm, gắn với những sự kiện truyền thông có tính biểu tượng cao hơn là với kết quả trên đường đua. Khi một thương hiệu định chế ký hợp đồng, họ không mua một chiến thắng. Họ mua một vị trí trong khung hình mà khán giả toàn cầu đang xem. Và đêm New York là một khung hình như thế, được thiết kế để bán.

Điểm cốt lõi nằm ở đây: F1 không còn cạnh tranh bằng tốc độ, mà bằng tư cách thành viên trong câu lạc bộ các định chế toàn cầu. Giải thưởng này là một chứng nhận tư cách, không phải một chiến thắng thể thao.

Có một chi tiết nhỏ mà tôi cho là dữ liệu quan trọng. Trong bài phát biểu, người ta nhắc đến hình ảnh các đội đua "làm việc hàng tháng, có khi hàng năm, để tìm ra vài phần trăm giây". Đây là cách diễn đạt được tối ưu hóa cho khán giả không chuyên. Trong thực tế đường đua, một gói nâng cấp khí động học thường mang lại phần mười giây, chứ không phải phần trăm giây. Sự đơn giản hóa ấy không sai về mặt truyền thông, nhưng nó cho thấy người phát biểu đang nói với một hội trường khác, không phải với làng đua. Một đường kẻ tay run bị kéo thẳng để hợp với khán giả — đó là một tín hiệu, không phải một sai sót.

Hình học khoảng trống ở đây không phải khoảng trống giữa hai tuyến hậu vệ, mà là khoảng trống trong danh sách khách mời. Điều gì không xuất hiện quan trọng ngang với điều gì xuất hiện. Không có Chủ tịch FIA. Không có giám đốc đường đua. Không có đại diện của bất kỳ giải đua đối thủ nào. Sự vắng mặt đó vẽ ra một bản đồ ý đồ: F1 muốn tách mình khỏi câu chuyện luật lệ và tranh chấp kỹ thuật, để đứng riêng trong câu chuyện văn hóa.

Tôi từng viết rằng transition là khoảng lặng giữa hai ý đồ mà ít người đọc được. Sự kiện này là một dạng transition ở quy mô tổ chức. Đó là khoảng lặng giữa kỷ nguyên F1 là một giải đua thuần túy và kỷ nguyên F1 là một nền tảng văn hóa toàn cầu. Và những gì diễn ra trong khoảng lặng đó — những cái bắt tay, những bức ảnh, những lời chúc được ghi sẵn — chính là nơi ý đồ thật sự được đầu tư.

Có một lớp thứ ba đáng chú ý, đó là sự hội tụ giữa thể thao và ngành công nghiệp giải trí. Sự có mặt của Brad Pitt mang ý nghĩa kép. Anh đóng phim về F1, nên việc anh xuất hiện trong một buổi lễ của F1 thực chất là một mắt lưới trong cùng một tấm lưới truyền thông. Keanu Reeves, người được chọn làm người giới thiệu, vốn nổi tiếng là một người hâm mộ mô tô và đam mê tốc độ. Jannik Sinner đại diện cho làn sóng khán giả trẻ mà giải đua đã hút về qua các loạt phim tài liệu. Ba người này không ngẫu nhiên đứng cùng nhau. Họ là ba cửa vào ba nhóm khán giả khác nhau mà F1 muốn chạm tới.

Ở góc độ thị trường, chuỗi truyền dẫn khá rõ ràng. Từ thượng nguồn là bản sắc thương hiệu và quyền lực mềm của ban lãnh đạo giải đấu, tín hiệu đi xuống trung nguồn là vị thế thương mại của nhánh khai thác bản quyền, và đổ về hạ nguồn là tài trợ, truyền thông, các sản phẩm phái sinh như phim ảnh, và gián tiếp là định giá của các đội đua. Giải thưởng này không tạo ra doanh thu trực tiếp. Nó tạo ra một cái hào quang mềm, thứ mà các nhà đàm phán tài trợ có thể dùng làm điểm tựa trong các vòng đàm phán tiếp theo.

Tuy nhiên, khi tôi cố lượng hóa giá trị của cái hào quang ấy, tôi buộc phải dừng lại và ghi vào cột "hạn chế dữ liệu". Không có số liệu khán giả, không có số liệu doanh thu, không có một chỉ số nào đi kèm với tuyên bố rằng F1 đã trở thành một thế lực văn hóa toàn cầu. Tôi tin điều đó là đúng về đại thể, dựa trên quỹ đạo thương mại của giải đấu dưới thời Liberty Media. Nhưng niềm tin không phải là dữ liệu, và một người viết về chiến thuật thì phải phân biệt hai thứ đó.

Đây là lúc tôi chuyển sang phần mà tôi luôn dành riêng cho việc tự phản biện. Sau mỗi bài phân tích, tôi tự hỏi: điều gì có thể khiến kết luận của mình sai?

Một giải thưởng do một tổ chức vận động chính sách trao tặng có một đặc tính tự quy chiếu. Bên trao giải khẳng định tầm quan trọng của người nhận, trong khi chính họ là bên tạo ra sự công nhận đó. Vòng tròn này khép kín. Nó không sai, nhưng nó thiếu một mắt xích kiểm chứng độc lập. Nếu một tổ chức địa chính trị trao giải cho một CEO thể thao, cả hai bên đều thu được lợi ích hình ảnh: bên trao giải chứng minh mình có sức hút với giới thể thao, bên nhận giải chứng minh mình có tư cách định chế. Đây là một giao dịch quyền lực mềm, và nó cần được đọc như một giao dịch, không phải như một bản án phong thánh.

Rủi ro thứ hai là sự tập trung vào một cá nhân. Hồ sơ quyền lực mềm của F1, ít nhất trong đêm ấy, được gắn chặt với chân dung của Domenicali. Khi một tài sản định chế phụ thuộc vào một gương mặt, nó tạo ra một điểm yếu về nhân sự kế nhiệm. Câu hỏi không phải là liệu ông có xứng đáng hay không, mà là liệu tư cách thành viên trong câu lạc bộ toàn cầu kia có thể chuyển giao cho người kế nhiệm hay không. Nếu không chuyển giao được, thì đó là một khoản đầu tư vào hình ảnh cá nhân hơn là vào định chế.

Rủi ro thứ ba, và có lẽ là rủi ro lớn nhất, là khoảng cách giữa ngôn ngữ định chế và trải nghiệm của khán giả cơ sở. Bài phát biểu nói về việc thi đấu mà không đánh mất sự tôn trọng, về sự khác biệt đang biến thành chia rẽ. Đó là một thông điệp mang tính phòng vệ. Những thông điệp như vậy thường xuất hiện khi một môn thể thao đang bị soi xét về hành vi trên đường đua hoặc về tính nhất quán của công tác trọng tài. Không có tranh cãi nào được nhắc tới trong hội trường. Nhưng sự chọn lọc im lặng ấy tự nó là một dữ liệu.

Tôi theo dõi bóng đá suốt nhiều năm, và tôi nhớ cảm giác quen thuộc khi một câu lạc bộ nhỏ được tung hô vì đánh bại một ông lớn. Câu chuyện lãng mạn ấy luôn được kể mà bỏ qua khoảng cách tài chính phía sau. Ở đây cũng vậy. Câu chuyện về F1 như một công dân toàn cầu được kể mà bỏ qua câu chuyện về giá vé, về lịch đua dày đặc, về những tranh chấp luật lệ mà khán giả cơ sở theo dõi từng ngày. Một thông điệp hòa giải toàn cầu có thể vang lên rất hay trong một khán phòng ở New York, nhưng nó chỉ thật sự có giá trị khi nó còn vang được trên khán đài của một chặng đua vào một chiều Chủ nhật.

Khi không có bóng đá, tôi vẽ bóng đá. Và hóa ra, vẽ cũng là một cách hiểu. Lần này, thứ tôi vẽ là một sơ đồ không có mũi tên tốc độ, chỉ có các nút quyền lực và các đường nối mềm giữa chúng. Điều tôi nhận ra sau khi vẽ xong: F1 đang chơi một trò chơi dài hạn mà phần lớn người hâm mộ không nhìn thấy, và trò chơi đó không được quyết định bằng vài phần trăm giây, mà bằng việc ai ngồi cạnh ai trong một bức ảnh.

Vậy điều gì cần được kiểm chứng trong các chặng tiếp theo? Ba thứ. Thứ nhất, liệu làn sóng tài trợ định chế mới có thật sự xuất hiện trong các vòng đàm phán sắp tới, hay đây chỉ là một khoảnh khắc truyền thông đơn lẻ. Thứ hai, liệu hồ sơ quyền lực mềm ấy có sống sót qua một lần thay đổi ban lãnh đạo. Thứ ba, liệu thông điệp hòa giải định chế có được đối chiếu với thực tế khán đài hay không, và ai sẽ là người kiểm tra sự đối chiếu đó.

Tôi sẽ theo dõi ba cột dữ liệu này trong suốt mùa giải tới. Nếu các thông báo tài trợ mới đến từ những tổ chức định chế chính thống, thì đường kẻ tay run trên PowerPoint của tôi đã đúng. Nếu không, tôi sẽ phải vẽ lại sơ đồ. Đó là cách duy nhất để một người kiểm chứng kép đầy nghi ngờ như tôi có thể ngủ ngon sau một đêm New York đầy pháo hoa.